Όλες οι δραστηριότητες ενός οργανισμού, από τη στρατηγική και την πολιτική του, έως και τις παραγωγικές του λειτουργίες, τις διεργασίες και τα έργα του, περιλαμβάνουν διακινδύνευση, την οποία ο οφείλει να οργανισμός να λαμβάνει υπόψη. Από την δημιουργία 1) ενός νέου τμήματος, νέου έργου ή νέας υπηρεσίας, 2) την υφιστάμενη διαδικασία, τομέα ή υπηρεσία έως και 3) σε επίπεδο ολόκληρου του Οργανισμού.
Τι ορίζεται όμως ως Κίνδυνος; Πρόκειται για την πιθανότητα ή την απειλή ζημίας, απώλειας ή, γενικά, αρνητικής συνέπειας για τους στόχους ενός οργανισμού, η οποία μπορεί να προκληθεί τόσο από εγγενείς όσο και από εξωγενείς παράγοντες και η οποία μπορεί να μετριαστεί με προληπτικές ενέργειες, μέτρα και ελέγχους. Με πιο απλά λόγια, ο κίνδυνος είναι η πιθανότητα να συμβεί κάτι που θα έχει αντίκτυπο στην επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού, ενώ αποτελεί ουσιαστικό μέρος της καθημερινής ζωής, αφού στην ουσία είναι αναπόφευκτος στην περίπτωση πιο σύνθετων ή πολύπλοκων καταστάσεων ή/και οργανισμών.
Ειδικότερα, η Διαχείριση Διακινδύνευσης συνιστά το σύνολο των διαδικασιών που σχετίζονται με τον εντοπισμό και την αξιολόγηση ενός κινδύνου, την επιλογή των κατάλληλων διορθωτικών μέτρων για τον μετριασμό ή την αντιμετώπιση του και την επακόλουθη παρακολούθηση του κινδύνου. Ουσιαστικά, αφορά το σύνολο των διαδικασιών που σχετίζονται με τον εντοπισμό και την αξιολόγηση ενός κινδύνου, την επιλογή των κατάλληλων διορθωτικών μέτρων για τον μετριασμό ή την αντιμετώπιση του και την επακόλουθη παρακολούθηση του κινδύνου.
Η διαχείριση διακινδύνευσης στην υγεία
Ειδικότερα για την διαχείριση διακινδύνευσης στην υγεία, η διαχείριση κινδύνου περιλαμβάνει διαδικασίες που έχουν σχεδιαστεί για τον εντοπισμό, την παρακολούθηση, την αξιολόγηση, τον μετριασμό ή/και την πρόληψη των κινδύνων για τους ασθενείς, συνοδούς και προσωπικό, καθώς για τον ίδιο τον οργανισμό παροχής υπηρεσιών υγείας. Οι οργανισμοί υγειονομικής περίθαλψης είναι εξαιρετικά περίπλοκοι με υψηλή επικινδυνότητα και η διαχείριση κινδύνου είναι πολύ σημαντική, αφού ακόμη και ένα συμβάν χαμηλού κινδύνου, θα μπορούσε να έχει σοβαρές συνέπειες που επηρεάζουν τους ασθενείς, το προσωπικό, το κόστος και την φήμη του οργανισμού. Στο πλαίσιο αυτό, η διαχείριση κινδύνου στον κλάδο υγείας περιλαμβάνει διαδικασίες που έχουν σχεδιαστεί για τον εντοπισμό, την παρακολούθηση, την αξιολόγηση, τον μετριασμό ή/και την πρόληψη των κινδύνων για τους ασθενείς, συνοδούς και προσωπικό, καθώς για τον ίδιο τον οργανισμό παροχής υπηρεσιών υγείας.
Ουσιαστικά, στον κλάδο υγείας πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όλοι εκείνοι οι παράγοντες που επηρεάζουν την ασφάλεια και την ποιότητα κατά την υγειονομική περίθαλψη.
- Κατάσταση και χαρακτηριστικά ασθενούς
- Διαδικασίες, πρωτόκολλα και τρόπος εφαρμογής τους
- Γνώσεις και δεξιότητες προσωπικού
- Ομαδική συνεργασία, επικοινωνία, επίβλεψη
- Περιβάλλον εργασίας
- Γενικότερη οργάνωση, παροχή απαραίτητων υλικοτεχνικών πόρων
- Θεσμικό / ρυθμιστικό πλαίσιο κλπ.
Συνεπώς, με βάση τις απαιτήσεις του εξωτερικού περιβάλλοντος και τις ιδιαιτερότητες κάθε οργανισμού παροχής υπηρεσιών υγείας, πρέπει να εντοπίζονται, να αναλύονται και να βαθμολογούνται οι κίνδυνοι που δύναται να προκύψουν αναφορικά:
- με την παροχή ποιοτικής και ασφαλούς φροντίδας στον ασθενή (σε κλινικό και μη κλινικό επίπεδο)
- με την ασφάλεια του προσωπικού
- με την εύρυθμη και απρόσκοπτη λειτουργεία του οργανισμού (υποδομές, ασφάλεια προσωπικού, εταιρική συνέχεια κλπ.)
- με την συμμόρφωση του οργανισμού με το ισχύον νομοθετικό και κανονιστικό πλαίσιο κλπ.
Είδη κινδύνων στην υγεία
Σε γενικές γραμμές, οι κίνδυνοι στην υγεία διαχωρίζονται σε:
- Στρατηγικούς κίνδυνους. Αφορούν κινδύνους που σχετίζονται με το ευρύτερο περιβάλλον στο οποίο δραστηριοποιείται ο οργανισμός, οι οποίοι μπορούν να επηρεάσουν την εκπλήρωση του σκοπού και της αποστολής του οργανισμού. (στρατηγικός σχεδιασμός οργανισμού, θέματα ηγεσίας, θέματα διακυβέρνησης, στρατηγικοί στόχοι κλπ.).
- Κίνδυνους σε επίπεδο τμημάτων / τομέων / διευθύνσεων. Αφορούν κινδύνους που σχετίζονται με την επίτευξη των στόχων συγκεκριμένου τμήματος / τομέα / διεύθυνσης.
- Κίνδυνους που σχετίζονται με διαδικασίες. Αφορούν κινδύνους μίας συγκεκριμένης διαδικασίας / πρωτοκόλλου (π.χ. προεγχειρητικός έλεγχος και προετοιμασία ασθενούς).
Τόσο οι κίνδυνοι, όσο και η βαθμολόγηση των κινδύνων, μπορεί να διαφοροποιούνται ανάμεσα στους οργανισμούς παροχής υπηρεσιών υγείας, ενώ μόνο μετά από μια αποτελεσματική διαχείριση διακινδύνευσης, μπορούν οι οργανισμοί να είναι σε θέση να αποφασίσουν εάν τα μέτρα που εφαρμόζουν είναι επαρκή ή απαιτείται η υλοποίηση επιπλέον μέτρων.
Μεθοδολογία διαχείρισης κινδύνων
Στη βιβλιογραφία αναπτύσσονται διάφορες μέθοδοι για την αξιολόγηση των κινδύνων. Η πιο κοινή μέθοδος υπολογισμού κινδύνου είναι η «Τεχνική της αξιολόγησης των κινδύνων» (DMRA – decision matrix risk-assessment technique), μια συστηματική προσέγγιση που χρησιμοποιείται για τον προσδιορισμό του επιπέδου κινδύνου και τη σύγκριση διαφορετικών κινδύνων. Πρόκειται για ένα ευρέως χρησιμοποιούμενο εργαλείο για την ανάλυση, την αξιολόγηση και τον καθορισμό προτεραιοτήτων ως προς την διαχείριση κινδύνου, σύμφωνα με το διεθνές πρότυπο ISO 31000.
Η συγκεκριμένη μέθοδος αποτελείται από τα ακόλουθα στάδια:
- Ορισμός του οργανωτικού πλαισίου
- Προσδιορισμός κινδύνων
- Ανάλυση κινδύνων
- Αξιολόγηση κινδύνων
- Αντιμετώπιση / διαχείριση κινδύνων
- Παρακολούθηση υλοποίησης διορθωτικών ενεργειών και επανεξέταση
- Επικοινωνία σε κάθε στάδιο της διαδικασίας.
Στάδια διαχείρισης κινδύνων
Στάδιο 1- Εντοπισμός κινδύνου (Risk Identification)
Χρησιμοποιείται για τον εντοπισμό την αναγνώριση και την περιγραφή του κινδύνου που θα μπορούσε να επηρεάσει την επίτευξη των στόχων. Η έρευνα επεκτείνεται και στην εξέταση των πηγών κινδύνου και των αιτιών που μπορεί να προκαλέσουν τον κίνδυνο. Ορισμένοι κίνδυνοι μπορεί να επηρεάζουν έναν συγκεκριμένο πεδίο, έναν τομέα, μια περιοχή, ενώ άλλοι κίνδυνοι μπορεί να επηρεάζουν ολόκληρο τον οργανισμό.
Στάδιο 2 – Ανάλυση κινδύνου (Risk Analysis)
Σε αυτό το στάδιο λαμβάνει χώρα η κατανόηση των πηγών, των αιτιών και της φύσης των εντοπισμένων κινδύνων, καθώς και η εξέταση των υφιστάμενων μέτρων για την πρόληψη ή την αντιμετώπιση των εντοπισμένων κινδύνων. Ακολουθεί ο υπολογισμός της πιθανότητας να συμβούν οι εντοπισμένοι κίνδυνοι και η ανάλυση των συνεπειών τους, εφόσον οι κίνδυνοι συμβούν.
Η εξέταση επάρκειας υφιστάμενων ελέγχων και μέτρων ερευνά το αν επαρκούν τα υφιστάμενα μέτρα για την πρόληψη ή τον μετριασμό των κινδύνων, καθώς και για την ανάκαμψη κατόπιν της εμφάνισης τους. Ταυτόχρονα, η αποτελεσματικότητα των υφιστάμενων μέτρων αξιολογείται λαμβάνοντας υπόψη 1) ποιοι είναι οι υφιστάμενοι έλεγχοι για έναν συγκεκριμένο κίνδυνο και 2) εάν αυτοί οι έλεγχοι είναι ικανοί να αντιμετωπίσουν επαρκώς τον κίνδυνο.
Στην πράξη, αν οι έλεγχοι λειτουργούν με τον προβλεπόμενο τρόπο και αν μπορούν να αποδειχθούν αποτελεσματικοί όταν απαιτηθεί.
Ως προς την μεθοδολογία ανάλυσης κινδύνου, ένας εντοπισμένος κίνδυνος βαθμολογείται ως προς:
- τη Συχνότητα/πιθανότητα (Π) εμφάνισης του κινδύνου / ανεπιθύμητου γεγονότος δεδομένου ότι υπάρχει έκθεση σε πηγή κινδύνου, λαμβάνοντας υπόψη την εμπειρία του προσωπικού και τα υφιστάμενα μέτρα προστασίας και
- τη Σοβαρότητα (Σ) των συνεπειών από τον συγκεκριμένο κίνδυνο, εφόσον αυτός εμφανιστεί.
Τόσο η Συχνότητα/πιθανότητα εμφάνισης ενός κινδύνου, όσο και η Σοβαρότητα (Σ) των συνεπειών του, μετρούνται με την χρήση 5βάθμιου πίνακα, όπου το 1 είναι απίθανο ένας κίνδυνος να συμβεί ή εάν συμβεί, να έχει μηδαμινές επιπτώσεις. Αντίστοιχα, η αξιολόγηση 5 σημαίνει ότι ένας κίνδυνος είναι σχεδόν σίγουρο ότι θα συμβεί, ενώ εάν συμβεί μπορεί να έχει καταστροφικές συνέπειες.
Στάδιο 3 – Αξιολόγηση κινδύνου (Risk Evaluation)
Σε συνέχεια του εντοπισμού και της ανάλυσης συγκεκριμένων κινδύνων, σε αυτό το στάδιο αποφασίζεται ποιοι κίνδυνοι θα αντιμετωπιστούν, με ποιον τρόπο και με ποια προτεραιότητα. Αυτό το βήμα βοηθά στη λήψη αποφάσεων σχετικά με την ανεκτικότητα και την ιεράρχηση του κινδύνου, συγκρίνοντας το εκτιμώμενο επίπεδο κινδύνου με τα προ-αποφασιμένα κριτήρια κινδύνου.
Η βαθμολογία κάθε κινδύνου (Risk Level) προδιαγράφει το αν πρέπει να υλοποιηθούν διορθωτικές ενέργειες / δράσεις για την αντιμετώπισή του, σύμφωνα με τον πίνακα κατάταξης των κινδύνων.
Στάδιο 4 – Αντιμετώπιση κινδύνου (Post Risk Assessment)
Η διαχείριση ενός εντοπισμένου κινδύνου περιλαμβάνει πολλές επιλογές, βάσει εκτιμήσεων και αποφάσεων του οργανισμού. Οι επιλογές διαχωρίζονται ως εξής:
- Αποφυγή του κινδύνου
- Αντιμετώπιση / μετριασμός κινδύνου
- Τροποποίηση πιθανότητας ή/και επίπτωσης
- Αφαίρεση πηγής κινδύνου
- Ανάληψη κινδύνου
Ακόμα και μετά την ολοκλήρωση της ανάλυσης διακινδύνευσης, απαιτείται διαρκής έλεγχος (follow up), αφού οι κίνδυνοι μπορεί να είναι δυναμικοί και να διαφοροποιούνται μέσα στον χρόνο, καθιστώντας τα επιλεχθέντα διορθωτικά μέτρα μη αποτελεσματικά.
Μητρώο κινδύνων
Το μητρώο κινδύνων ουσιαστικά περιλαμβάνει όλα τα παραπάνω κι πρέπει να εγκρίνεται από την Διεύθυνση του οργανισμού. Όπου απαιτείται, και ανάλογα με την σοβαρότητα κάθε κινδύνου, πραγματοποιούνται οι απαραίτητες διορθωτικές ενέργειες. Το μητρώο πρέπει να αναθεωρείται σε περιοδική βάση (τουλάχιστον μια φορά ανά έτος) ή όποτε άλλοτε παραστεί ανάγκη εξαιτίας αλλαγών που μπορεί να έχουν προκύψει στη λειτουργία του οργανισμού παροχής υπηρεσιών υγείας.
Ένα πλήρες μητρώο κινδύνων μπορεί να περιλαμβάνει τοις ακόλουθες πληροφορίες (ενδεικτικά και όχι περιοριστικά):
- Τομέας / Διεργασία
- Περιγραφή Κινδύνου
- Υπεύθυνος/οι
- Τρέχοντα / υφιστάμενα μέτρα – Επίπεδο ετοιμότητας
- Βαθμολογία Πιθανότητας να συμβεί ο κίνδυνος (5-βάθμια κλίμακα)
- Βαθμολογία Σοβαρότητας εάν συμβεί ο κίνδυνος (5-βάθμια κλίμακα)
- Γινόμενο Πιθανότητας Χ Σοβαρότητας (Υπολογισμός Risk Level)
- Διορθωτικές ενέργειες (βάσει υπολογισμένου Risk Level)
- Υπεύθυνος/οι υλοποίησης διορθωτικών ενεργειών
- Χρονοδιάγραμμα υλοποίησης διορθωτικών ενεργειών κ.ο.κ.
